X
تبلیغات
FEKR - قوم یهود
FEKR
پایگاه مقالات علمی
قالبهای وبلاگ تماس آرشیو صفحه نخست
  قوم یهود     شنبه بیست و یکم دی 1387-18:38-  

فصل دوم:قوم یهود

بخش اول:پیشینه

یهودیان از سامی ها هستند و سامی ها یکی از اقوامی هستند که آنان را از اعقاب سام،پسر نوح می دانستند.اقوام سامی عبارتند از:آکدی ها یا بابلی های قدیم،آشوری ها،کنعانی ها،عبری ها،آرامی ها،عربها،این اقوام همگی تا چهارهزارسال قبل از میلاد با یکدیگردر شبهه جزیره ی عربستان زندگی می کردند و بعد به دلیل تغییرات جوی و نبودن باران برای ادامه ی حیات به تدریج مهاجرت کرده و به عراق و سوریه،فلسطین و لبنان آمدند.قوم یهود در گذشته و حال نامهای گوناگونی داشته است از جمله نام عبری است(عبری،عبرانی).این کلمه از ریشه ی عبور و عبر گرفته شده است و وجه تسمیه این است که گویند:ابراهیم جد اعلای این قوم که از شهر خود مهاجرت کرد،چون از رودخانه ی فرات عبور کرد،این قوم عبری یا عبوری نام یافتند!

عبدالله مبلغی آبادانی می نویسد:بنا به تحقیقات اخیر دانشمندان،کلمه ی عبری وعربی هر دو از یک ریشه و به معنای بدوی و بیابانی است و وجه تسمیه ی عبری همان بدویت است که از صحرای حجاز به فلسطین روی آوردند.در کتیبه های مکشوفه(تل العمرانه)مصر که مربوط به چهارهزاروچهارصدسال قبل از میلاد است،از قبایل (عبیری)یا(هبیری)که فلسطین را اشغال کردند،یاد شده است.

ویل دورانت در کتاب خود می نویسد:تنها چیزی که درباره ی اصل نژادی ی یهود می توان گفت این گفته ی مبهم است که آن قوم از نژاد سامی بوده،و با سامیان دیگر ساکن آسیای باختری وجه تمایز و اختلاف دقیقی نداشته اند.تاریخ است که سازنده ی این قوم به شمار می رود،نه اینکه یهودیان تاریخ خود را ساخته اند.یهودیان،در آغاز ظهور خود آمیخته ای از نژادهای گوناگون بودند.حق این است که وجود نژادی(خالص)که توانسته باشد در میان صدها جریان اختلاط نژادی خاور نزدیک،به همان خلوص اولیه ی خود باقی بماند،امری است که به معجزه شباهت دارد و تصور چنین نژادی برای عقل غیر ممکن است،ولی این را باید گفت که،در میان نژادهای این ناحیه،نژاد یهودیان از همه خالص تر مانده،چگونه،جز زمانی که به ناچاربا نژادهای دیگر آمیزش پیدا کرده اند.

بخش دوم:عقاید بدوی قوم یهود                                                                                                                                                                                                                                                   

    یهودیان درآغاز پیدایش خود بر صحنه ی تاریخ،بدویان بیابان گردی بودند که از اجنه ی هوا می ترسیدند وسنگ و چهارپا و گوسفند و ارواح غارها و تپه ها را می پرستیدند.هرگز از پرستش گاو و گوسفند غافل نماندند،حضرت موسی چنانکه می دانیم،نتوانست عادت(گوساله ی سامری)پرستیدن را،به تمامی از میان قوم خود ریشه کن کند،زیرا عبادت و تقدیس مصریان نسبت به گاو نر هنوز از یادها نرفته بود،مدتهای درازی این جانور نیرومند علف خوار را رمز یهوه می دانستند.در سفر خروج(32و25-28)می خوانیم که چگونه موسی به کمک لاویان- یعنی طبقه کاهنان- سه هزار از ایشان را به کیفر بت پرستی کشت.از آثار دیگری از جانورپرستی یهودیان قدیم در تورات مشاهده می شود(کتاب اول پادشاهان).12-28(کتاب حزقیال)8-10.آحاب پادشاه اسرائیل یک قرن پس از سلیمان(ع)گوساله می پرستید.یهودیان قدیم برای مار هم   تقدیس قائل بودند و اورا عامل باروری می دانستند.پرستش خدایان متعدد اولیه به صورت پرستش ملائکه و قدیسان و نیز به صورت(ترافیم)یا بتهای کوچکی که قابل حمل و نقل بود و به عنوان خدایان خانگی تقدیس می کردند.کاهنان یهود سخت مقابل این عادت مقاومت کردند و مردم را به آن می خواندند که تنها به یک نیروی سحری ایمان داشته باشند،که همان نیروی قربانی و نماز و صدقه است.پس اینکه یهودیان در ابتدای امر به خدایان زیادی قائل بودند و دارای چند خدایی بودند.رفته رفته مفهوم یهوه به عنوان تنها خدای ملی تشکل یافت،و به این ترتیب دین یهودی وحدت و سادگی خاص پیدا کرد،و از پریشانی شرکی که بر سرزمین بین النهرین حکم فرما بود بیرون آمد و به مقام والایی رسید.

بخش سوم:نظام قبایلی

قوم اسرائیل(قبل از سکونت در فلسطین)را عبرانیان قبل از زمان موسی می نامند.عقائد و آداب و عادات آنان با اعراب قبل از اسلام شباهت کامل داشت.عبرانیان قبل از موسی مردمی خانه به دوش و آواره بودند که در بیابانها زندگی می کردند و به پرورش حیوان سرگرم بودند.این قوم به قبائل فراوانی تقسیم می شدند و هر قبیله دارای کلان های متعدد بود.کلان ها از خانواده ها تشکیل می شد.ارتباط نسب ابتدا از طریق نسب به زنان بود.کودکان در(کلان)مادران وارد می شدند.مادران در قرون متوالی از حق انتخاب نام فرزندان برخوردار بودند.زن در نزد والدین خود می ماند و شوهر موقتا به دیدن وی میامد.چادر به زن تعلق داشت و مرد حق داشت نزد زن اقامت کند.زن سالاری کم کم جای خود را به مرد سالاری داد و زن جزو ثروت مرد به حساب می آمد.پدر می توانست فرزندان خود را محکوم و یا اعدام کند و یا به عنوان غلام یا کنیز بفروشد.آنان به چشم زخم و لعن و تعویذ های جادوگرانه  و اکسیر محبت و شراب مهر و عشق باور تام داشتند.در نظر آنان مردگان در دنیای(شه ئول)زندگی می کنند و در سرنوشت اعقاب و اخلاف خود موثرند.گذشتگان به دفن اموات خود طبق همین باور سخت می کوشیدند و برای آنان خوردنی و نوشیدنی و سلاح قرار میدادند تا کینه ی زندگانی را به دل نگیرند،زیرا به گمان آنها مردگان دارای قدرت فوق العاده هستند.آداب و رسوم پرستش آنان عبارت از حرکاتی بود که تا دوره ی(عصر تاریخی)باقی ماند.آنان وقتی با کوه آتشفشان روبرو می شدند،صورتشان را می پوشاندند که مبادا یکی از (الوهیم)بمیرد.

عبدالله مبلغی به نقل از جان ناس و فلیسین شاله بر نکته تاکید بسیار دارند که تحول در عقاید این اقوام از پرستش ارواح و ایمان به قوای طبیعی آغاز شد و به تعدد خدایان کشیده شد و سرانجام به توحید و خداپرستی انجامید.

اینان با واحه نشینان صحرای عرب بودند و زندگی قبائلی داشتند،نظام حاکم بر قبیله بر آنان حاکم بود،یعنی هر قبیله یک شیخ داشت.افراد قبیله در شادی و غم یکدیگر شریک بودند.عبرانیان افراد کلان خود را هم خون می دانستند و خود را برادر یکدیگر می خواندند.برای پاک نگه داشتن خون و نژاد ارزش فراوانی قائل بودند،شرط دخول در کلان ختنه بود تا جوان صلاحیت ازدواج پیدا کند.بنا به روایت تورات سفر پیدایش باب چهارم:پسران یعقوب این مراسم را به شاهزاده ی کنعانی که می خواست با خواهرشان ازدواج کند تحمیل کردند.ختنه در سن بلوغ و هنگام ازدواج انجام می شد ولی بعدها در سن کودکی عملی گردید.ظاهرا عبرانیان این کار را از قبطیان آموختند تا مورد تحقیر مصریان قرار نگیرند،این عمل کم کم به صورت یک قاعده درآمد.

بخش چهارم:ظاهر افراد این قوم

صورت اسیران عبرانی،که در نقش های مصری و آشوری دیده می شود با وجود آنکه هنرمندان آن زمان در کار خود وقتی نداشته اند،با صورت یهودیان امروز شباهت فراوان دارد.در آن نقشها بینی دراز و برگشته حتی و گونه های برجسته و موی شکنجه دارسروریش قابل توجه است.گرچه از نیش قلم حجاران در نقشهای کاریکاتوری مصری،لاغری اندام آمیخته به استحکام و روحیه ی عناد و لجاج و حیله گری از زمان پیروان(ستبرگردن)موسی تا بدویان و بازرگانان اسرارآمیز زمان حاضر وجود دارد.هرگز خوانده نمی شود یهودیان در ایام فتوحات نخستین خود پیراهن های بلند ساده می پوشیدند و کلاه های کوتاه و سر پوشهای شبیه عمامه بر سر می گذاشتند و کفش های راحتی می پوشیدند؛به تدریج که ثروتمند شدند به جای کفش راحتی کفش چرمی می پوشیدند و بر روی پیراهن های خود قباهای حاشیه دار به تن کردند.زنان ایشان-که از زیباترین زنان قدیم به شمار میروند-به گونه های خود غازه میمالیدند و در چشم سرمه می کشیدند و خود را با همه گونه جواهر و زینت می آراستند و از روشهای تازه آرایش بابل و نینوا و دمشق و صور پیروی میکردند.

بخش پنجم:زبان

زبان عبری در میان زبانهای عالم به پرباتگی مجلل شهرت داشت و با آنکه حروف حلقی در آن وجود داشته سرشار از موسیقی مردانه بوده است.« رنان » درباره ی این زبان می گوید:تیردان پر از تیرهای فولادی و مانند شیپور  برنجی است که در هوا طنین انداخته باشد.این زبان با زبانی که فینیقیان یا موآبیان با آن تکلم می کردند تفاوت چندان نداشته است.الفبای خط نویسی یهودیان ارتباط نزدیکی با حروف الفبای فینیقی داشت.بعضی از دانشمندان معتقدند که این از کهنه ترین الفبای شناخته شده است.در بند آن نبودند که حرکات را به حروف ضمیمه کنند و آنها را بنویسند؛این کار را بر عهده ی خواننده می گذاشتند که خود حرکات را از مفهوم عبارت استخراج کند.حتی تا امروز هم حرکت و اعراب در خط عبری همچون علامتی است که برای آراستن حروف بی صدا به کار می رود.[1]

بخش ششم:داوران و شاهان

(داوران)که همه ی قبائل یهود گاه گاهی از آنها اطاعت میکردند قضات رسمی نبودند بلکه از میان روسای قبائل یا سرداران جنگی بر می خواستند حتی اگر کاهن هم بودند باز هم چنین بود.(در میان بنی اسرائیل در آن زمان پادشاهی نبود بلکه هرکس آنچه به نظرخود حق می دانست انجام می داد.)بعدها شرائط جدید اوضاع و احوال را دگرگون ساخت.خطر تسلط فلسطینیان بر یهود عامل مهمی بود که اسباط را در زیر پرچم واحدی در آورد و آنان را بر آن داشت که برای خود پادشاهی بر گزینند.سموئیل نبی بنی اسرائیل را از پاره ای ناراحتی ها و خطراتی که از تسلط فرمانروایی یک فرد پیش خواهد آمد آگاه ساخته است.

و سموئیل تمامی سخنان خداوند را به قومی که از او پادشاه خواسته بودند بیان کرد و گفت:«رسم پادشاهی که بر شما حکم خواهد نمود این است که پسران شما را گرفته،ایشان را بر ارابه ها و سواران خود خواهد گماشت و پیش ارابه هایش خواهند دواند؛ایشان را سرداران هزاره و سرداران پنجاهه برای خود خواهد ساخت و بعضی ها را برای شیار کردن زمینش و دروییدن محصولش و ساختن آلات جنگش و اسباب ارابه هایش تعیین خواهد نمود و دختران شما را برای عطرکشی و طباخی و خبازی خواهد گرفت و بهترین مزرعه ها و تاکستان های شما را گرفته و به خواجه سرایان و خادمان خود خواهد داد و غلامان و کنیزان و نیکوترین جوانهای شما را و الاغ های شما را گرفته برای کار خود خواهد گماشت و ده یک گله های شما را خواهد گرفت و شما غلام خواهید بود.در آن روز از دست پادشاه خود که برای خویشتن برگزیده اید فریاد خواهید کرد اما خداوند در آن روز شما را اجابت نخواهد نمود. »اما قوم از شنیدن قول سموئیل ابا نمودند و گفتند:نه،بلکه می باید بر ما پادشاهی باشد تا ما نیز مثل سایر امتها باشیم و پادشاه بر ما داوری کند و پیش روی ما بیرون رفته و در جنگهای ما برای ما بجنگد... .

 

 

 

 

فصل سوم:تورات و دیگر کتب مذهبی

بخش اول:تورات

عهد عتیق یا تورات مجموعه ای است از نظم و نثرو در بردارنده ی احکام و سروده های مذهبی قوم یهود است.عهد قدیم شامل داستانهای دوره ی بدوی و قانون الهی و تاریخ فلسطین است،ترجمه ی عهد عتیق توسط هفتاد نفر مترجم صورت گرفته؛قدیمی ترین نسخه ی خطی به قرن دهم میلادی تجاوز نمی کند.ترجمه ای از تورات به زبان سریانی به نام روایت ساده به قرن دوم میلادی بر میگردد.ترجمه ی کلمه ی عبری تورات به معنای هدایت است.در یونانی به نام پنتاتوک یعنی پنج طومارمعروف است با افزودن صحیفه ی یوشع به تورات آن را در یونان(هکزاتوک)یعنی اسفار ششگانه گویند که نخستین بخش کتاب عهد عتیق را تشکیل می دهد.تورات شامل پنج کتاب به شرح ذیل است:

1- سفر پیدایش یا تکوین؛که درباره ی خلق جهان و آدم وحوا و موجودات در شش روز بحث می کند.در این کتاب از طوفان نوح و کشتی او و داستان ابراهیم و یعقوب و بنی اسرائیل سخن رفته و با بیان مرگ یوسف پسر یعقوب پایان می یابد.

2- سفر خروج؛که درباره ی بیرون آمدن عبرانیان به رهبری موسی از مصراست و نیز از احکام موسی سخن می گوید.

3- سفر لاویان؛که درباره ی اعقاب لاوی از اسباط بنی اسرائیل سخن می گوید.در این کتاب از احکام و شرایع یهود و وظایف لاویان و قضات سخن رفته است.

4- سفر اعداد؛که درباره ی تقسیم اسباط بنی اسرائیل و آمار ذکور ایشان و ترتیب منازل آنها بحث می کند.

5- سفر تثنیه؛که به معنای دوتایی و دوباره شدن چیزی است،به تکرار شرایع تورات پرداخته و با بیان مرگ موسی و دفن او در کوههای موآب پایان می یابد.

این کتابهای پنجگانه را تورات خوانند و معتقدند که بر موسی وحی شده است.دیگر کتب عهد عتیق را نیز تورات گویند که مجموعه ی آنها چهل و دو کتاب است.به نظر می رسد که عهد عتیق پس از هجرت یهود به دیگر سرزمین ها تالیف شده است.

(ویل دورانت)می گوید:اینکه اسفار چگونه و چه وقت و کجا نوشته شده سوالی است که طرح آن عیبی ندارد.همین سوال باعث گردیده که پنجاه هزار جلد کتاب در این باره نوشته شود.در حال حاضر به کلیه ی آثار مذهبی یهود اعم از تورات و دیگرکتب مذهبی،عهد عتیق می گویند.

بخش دوم:دیگر کتب مذهبی یهود

عهد عتیق شامل تورات،کتوبیم و بنوئیم می باشد.کتوبیم تاریخ قوم یهود را بیان می کند.مقطع زمانی شروع این تاریخ بعد از مرگ موسی است.بنوئیم شامل کتب انبیا بنی اسرائیل می باشد.

قسم اول:کتوبیم

کتاب روت؛این کتاب در چهار فصل به شرح حال زنی پرداخته که مادر(عوبیه)می باشد.عوبیه پدر یسا،یسا پدر داوود،داوود پدر سلیمان و سلیمان پدر(رصبعام) است که پادشاه دوم از بنی اسرائیل بود ولی تاریخ او در زمان داوود است.

1- کتاب سموئیل:در دو جلد مربوط به سرگذشت قوم یهود پس از وحدت و سلطنت این قوم می باشد.

2- کتاب پادشاهان:این کتاب دو جلد است که در جلد اول سخن از داوود و بیماری و جانشین او یعنی سلیمان سخن گفته.در این کتاب سرگذشت داوود وچهل سال پادشاهی او،بروابط او با دیگر پادشاهان:فرعون مصرو ملکه ی سبا و .... به تفصیل آمده است.و نیز از تابوت عهد و مراسم قربانی و آداب مذهبی سخن می گوید.

3- کتاب تواریخ ایام:این کتاب در دو جلد شامل سلسله نسب قوم یهود از آدم تا داوود می شود.این کتاب توسط نویسندگان اسباط دهگانه نوشته شده و لذا از داوود و سلیمان و دیگر پادشاهان به بدی یاد می کند.

4- کتاب عزرا:این کتاب در مورد آزادی یهودیان از اسارت و بازگشت آنها به اورشلیم و ساخت معبد مقدس سخن می گوید.(عزرا)احتمالا نام نویسنده ی این کتاب باشد.

5- کتاب نحیما:این کتاب بوسیله ی(نحیمای نبی)نوشته شده.وی پس از عزرا به ریاست قوم یهود در فلسطین منصوب گردید.این انتصاب از سوی پادشاهان ایران صورت گرفت.او در رابطه با تاریخ قوم یهود این کتاب را نوشت.کتاب ایشان به مسائل مختلف تاریخی یهود از جمله آزادی یهودیان از بابل و برخورد کوروش شاه ایران با یهودیان اشاره دارد.

6- کتاب استر:این کتاب خلاصه ای از سرگذشت یهودیان در ایران است.

7- کتاب ایوب:این کتاب مربوط به حضرت ایوب است.کتاب ایوب داستان عقیدتی او است.

8- کتاب زبور داوود:زبور یا مزامیر منسوب به داوود و سلیمان از پیامبران بنی اسرائیل است.در قرآن از داوود به عنوان یکی از پیامبران بزرگ یاد شده و کتاب آسمانی او در ردیف تورات و انجیل قرار گرفته شده است.

9- امثال سلیمان:این کتاب منظومه ای است حاوی نصایح اخلاقی و حکمت عملی که دارای سی و یک فصل می باشد.

10- کتاب جامعه :این کتاب را به جامعه بن داوود منسوب کردند.احتمالا این فرد همان سلیمان است.

11- غزل های سلیمان :سلیمان پادشاهی مقتدر و حکیم و شاعر و ناصح وسیاستمدار بود.

قسم دوم : بنوئیم

یا نبوات انبیا این سلسله کتاب که هفده کتاب می باشد شامل رویاهای انبیای بنی اسرائیل است:

کتاب اشعیا:این کتاب منسوب به اشعیا بن عاموس است که در رابطه با ملل مختلفه آن زمان مانند بابل،موآب،دمشق،مصر و صور...... بحث می کند.

کتاب ارمیا:این کتاب را ارمیای نبی در عصر پادشاهان یهود و سالهای اسارت یهود نوشته و در این کتاب به انحراف عقیدتی و تفرقه این قوم تصریح کرده است و آنان را از گناه و عصیان بر حذر داشته و به اسارت هفتاد ساله این قوم در بابل پرداخته است

کتاب مراثی ارمیا:این کتاب به ارمیای نبی منسوب است و مرثیه های منظوم در رابطه با اسارت قوم یهود و ویرانی اورشلیم سروده شد.

کتاب حزقیال:فرزند یکی از کاهنان یهود بوده است و مدفن او در نزدیکی بغداداست.

کتاب دانیال:از جمله پیامبرانی است که به هنگام اسارت در بابل ظهور کرده است.دانیال در دستگاه بخت النصر مقامی شامخ یافت و والی بابل شد.در دولت داریوش هخامنشی دانیال مورد حسادت قرار گرفت.دستور داده شد که دانیال را در چاه شیران بیندازند،ولی او نجات یافت و مقبره ی آن حضرت در شوش و مورد احترام عموم می باشد.

کتاب یوئیل:منسوب به یوئیل فرزند(فنوئیل)مانند دیگر کتب انبیای بنی اسرائیل شامل انذارو مواعظ است.

کتاب عاموس:عاموس معاصر با یوئیل بوده و خبر بازگشت یهود به اورشلیم بهد از اسارت بابل می دهد.

کتاب هوشع:به(هوشع بن بئیری)منسوب می باشد.

کتاب عوبدیا:مخاطب او قوم اروم است که پس از تصرف شهرهای اسرائیلی به آنها ستم فراوان کردند.

کتاب یونس:داستان حضرت یونس را می گوید.

کتاب میکا:این کتاب به میکای نبی منسوب است.

کتاب ناحوم:این کتاب به ناحوم نبی بر میگردد.

کتاب حیفوف:این کتاب به حیفوف نبی بر میگردد.

کتاب حفیا:این کتاب در زمان یوشا پادشاه یهود نگاشته شده است و شامل تهدیداتی علیه مشرکین و بت پرستان یهود می باشد.

کتاب حجیا:این کتاب در زمان داریوش هخامنشی و مراجعت یهودیان به اورشلیم نگاشته شده است.

کتاب ذکریا:این کتاب منسوب به ذکریا فرزند برکیا و معاصر حجیا و مانند دانیال از زبان فرشتگان گفته شده است.

کتاب ملاگی:ملاگی آخرین پیامبر بنی اسرائیل است و کتابش پایان عهد عتیق است.

بخش سوم:تحریف تورات وعلل آن

محققان عموما بر این معتقدند که  مولفان عهد عتیق به درستی شناخته شده نیستند وصحت انتساب این کتب به آنان مورد تایید نیست.به نظر می رسد که تورات و دیگر متون عهد عتیق تا قبل از حمله ی بخت النصر وجود داشته است؛اما پس از سوختن تابوت در سال 586 ق.م آثار مذهبی یهود از بین رفت و پس از دوران اسارت بابل ،یهودیان دوباره از روی محفوظات و افسانه ها و خاطرات به تدوین عهد عتیق پرداختند.شواهد فراوانی وجود دارد که تورات تحریف شده است.می توان گفت که عامل تحریف تورات روحانیت بوده است،چون روحانیون تابع قدرت سیاسی زمان خودشان بودند لذا سعی داشتند تا احکام آسمانی ادیان الهی را به نفع قدرت سیاسی اجتماعی حاکم توجیه و تحریف کنند.

تورات موجود ساخته ی ادوار بعدی است؛زیرا:

شرح وفات موسی در سفر تثنیه بدون شک توسط فرد دیگری نوشته شده و بنابراین نمی تواند جزو تورات باشد.

یوشع بن نون جانشین موسی مطالبی را در تورات اضافه کرده است.

موارد متعددی در تورات گواهی می دهد که تورات موجود توسط موسی نوشته نشده است.

شیوه ی نگارش عهد عتیق یک شیوه ی تاریخ نگاری است که با سبک کتاب آسمانی فاصله و اختلاف بسیار دارد.

در سفر پیدایش به نام خدا اشاره شده و در دیگر اسفار به جای خدا یهوه به کار رفته است.

تناقض شگفت در نقل داستان طوفان نوح وجود دارد و اختلاف آشکار در دو نقل با یکدیگر.

اختلاف و تناقض درباره ی دوازده نفری که موسی انتخاب کرد و به عنوان جاسوس به کنعان اعزام داشت.

اختلاف و تناقض درباره ی نقش هارون در قبال موسی.

اختلاف در نقل احوال واعداد و حوادث قبل و بعد از وفات موسی.

اختلاف در توالی ایام رسالات پیامبران ابراهیمی و اسرائیلی.

اختلاف در چگونگی وحی بر موسی و ملاقات او با خدا.

تناقض در نگارش الواح که یک جا خدا می نویسد و جای دیگر موسی می نویسد.

از متن موجود تورات چنین فهمیده می شود که حضرت موسی فقط ده فرمان یا احکام عشره را برای قوم خود آورده است و سایر اسفار و کتب تورات در ازمنه ی مختلف توسط افراد مختلف نوشته شده است.و آنچه که از تورات در دست ماست از قرون اولیه ی مسیحیت است.



[1] -ویل دورانت تاریخ تمدن


لینک به نوشته  |